گفتوگو با پویان روحی:
بدون بازاندیشی در هستیشناسی و معرفتشناسی معماری، پروژه فکری وجود نخواهد داشت.
امین خدایگانی، سینا طلایی
ریوئه نیشیزاوا، همبنیانگذار دفتر معماری SANAA، یکی از برجستهترین معماران نسل معاصر ژاپن است که با طراحیهای ظریف و نوآورانه، مرزهای سنتی معماری را به چالش کشیده است. او به همراه کازویو سجیما، با پروژههایی همچون موزه هنرهای معاصر قرن بیستویکم در کانازاوای ژاپن و مرکز یادگیری رولکس در لوزان سوئیس، رویکردی تازه به معماری فضاهای عمومی را به نمایش گذاشت، و در سال ۲۰۱۰، زمانی که تنها ۴۴ سال داشت، موفق به کسب جایزه معماری پریتزکر شد. نیشیزاوا علاوه بر فعالیتهای حرفهای، در دانشگاه ملی یوکوهاما تدریس میکند و به عنوان استاد مهمان در دانشگاههای معتبر جهان حضور داشته است.
در روز چهارشنبه ۱۷ بهمن ۱۴۰۳، در جریان نمایشگاه هنر و فضای مابین که در باغموزه نگارستان تهران برگزار شد، فرصتی پیش آمد تا گفتوگویی ارزشمند با ریوئه نیشیزاوا داشته باشیم و با دیدگاههای این معمار برجسته در زمینه معماری ویلا بیشتر آشنا شویم.

رحمان گلزار شبستری همان کسی است که یادگاری عظیم در تهران به جا گذاشته است: «اکباتان». در گفتوگوی تلفنیمان با او که بیش از دو ساعت طول کشید، با اینکه دهه نهم زندگیاش را میگذراند، اما همه جزئیات را به خاطر داشت و با حوصله صحبت میکرد؛ میگفت هر از گاهی که افراد ناشناسی از ایران با من تماس میگیرند، خیلی خوشحال میشوم؛ بعد هم صدایش میلرزید و بغضش پای تلفن میشکست.

پنج دانشجوی جوان معماری دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، در سال ۱۳۶۲، گروه پژوهشی «معماری دوران تحول» را با هدف گردآوری و تدوین مستندات تحلیلیـتاریخی معتبر و آکادمیک در باب معماری چهل سال نخست قرن چهاردهم خورشیدی، بنا نهادند. بیشک، انجام چنین تحقیقاتی با کیفیت مورد نظر اعضای گروه، چنان دشوار بود که نخستین مجلد از این پژوهشها، بیست سال بعد، یعنی در سال ۱۳۸۲ منتشر شد. گروه معماری دوران تحول تا بهار ۱۴۰۰، شش کتاب را منتشر کرده که هرکدام از آنها متمرکز بر معرفی زندگی، بینش و آثار یک معمار است: نیکلای مارکف، کریم طاهرزاده بهزاد، وارطان هوانسیان، آندره گدار، پل آبکار و رلان دوبرول؛ شش کتاب در معرفی معمارانی که سهمی آشکار و ماندگار در ورود اندیشههای مدرن معماری به ایران و رشد یا تثبیت آنها داشتهاند، اما تا پیش از این کتابها، مستندات مکتوب، منسجم و معتبری درباره آنها که پاسخگوی نیاز پژوهشگران و دانشجویان معماری باشد، وجود نداشت. بیژن شافعی یکی از همان پنج دانشجوی پرانرژی بنیانگذار گروه معماری دوران تحول، و مولف سه کتاب از شش کتاب این گروه است که به گفتوگو با او نشستهایم.

نمایشگاه اکسپو که پس از المپیک و جام جهانی فوتبال، از بزرگترین رویدادهای جهان شناخته میشود، قرار بود سال ۲۰۲۰ در دوبی برگزار شود، اما کرونا آن را یک سال به تعویق انداخت. آغاز این رویداد، اول اکتبر ۲۰۲۱، برابر با ۹ مهر ۱۴۰۰ بود که تا ۳۱ مارس ۲۰۲۲، برابر با ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ادامه خواهد داشت. شعار امسال اکسپو، «پیوند ذهنها، خلق آینده» است. ایران هم در پاویونی به وسعت ۲۰۱۴ متر که حدود ۱۴ میلیون درهم امارات، معادل ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار، برای آن خرج کرده، در این اکسپو حاضر شده است. با این حال، برخی از بازدیدکنندگان، کارشناسان و حتی متولیان اکسپو، با طرح برخی انتقادها از پاویون ایران، مسائلی چون همخواننبودن آن با شعار اکسپو را مطرح کردهاند. به همین جهت، تصمیم گرفتیم با نشید نبیان، یکی از طراحان پاویون ایران، گفتوگویی داشته باشیم و صحبتهای او را درباره نحوه طراحی این پاویون بشنویم.

پروژه «پلاسکوی نو» بعد از چهار زمستان از آن حادثه تلخ، آماده بهرهبرداری است. بنای امروز پلاسکو چه نسبتی با معماری پیشین آن دارد که در آتش سوخت؟ آیا میتوان این اثر را یک اثر یادمانی دانست؟ طراحی پلاسکوی نو تا چه حد میتواند برای کسبه خسارتدیده، کاربردی، و برای مردم ترسیده از بناهای ناامن پایتخت، قابل اعتماد باشد؟ اینها بخشی از پرسشهایی است که کورش رفیعی، معمار و طراح پلاسکوی نو، به آنها پاسخ میدهد. با او درباره روند طراحی پلاسکوی نو، چگونگی برگزاری مسابقه معماری و روند ساخت این پروژه مهم، به گفتوگو نشستهایم.

لوكا دجورجی، ترجمه پویان روحی


اولدوز فضلعلی
«اولینها» را عموما تاریخ فراموش نمیكند؛ صفحات بیشمار دانشنامهها مملو از نام و یاد افرادی است كه برای نخستین بار، پایشان را از گلیمشان فراتر بردند و آنچه را گفتند یا آنچه را كردند كه دیگران نگفته و نكرده بودند. «اولینها» را عموما تاریخ فراموش نمیكند، اما صفحههای مجازی و حقیقی تاریخ معماری معاصر ما از یاد و نام «اولین» نسل زنان معمار خالی است. صرفا نگاهی به صفحه ویكیپدیای فارسی با رده زنان معمار اهل ایران، نشان میدهد كه این نسل چگونه به باد فراموشی گرفته شدهاند. غبار فراموشی در وضعیتی بر آثار نسل نخست زنان معمار ایران فرو ریخته است كه معماریكردن زنان در تاریخ معماری ایران، عملا امری ـ اگر نگوییم بیسابقه ـ بسیار كمسابقه بود. كمتر از ۱۰۰ سال پیش، عرصهای كه عمدتا در ید مردان بود، با چرخشی، فرصت را به زنان نیز میدهد. نكتار آندروف پاپازیان را نخستین زن معمار معاصر ایران میدانند؛ زنی كه میخواست مهندسی معدن بخواند، نخستین زنی بود كه دیپلم ریاضی گرفت، و نخستین زنی بود كه پابهپای همسر معمارش، معماری كرد و معمار ماند.
